بانک جامع اطلاعات فرش و دست بافته های ایران
 

  جستجو
 موزه فرش  
بازرگاني سبحه
 OldCarpet.com  
 مجله گره  
 مجله هالي
 سازمان توسعه تجارت ايران
 Miri Iranian Knots
 ICOC
 Araghchi Carpet
 DOMOTEX
 مرکز ملي فرش
 فرش در آيينه مجلات
 دسترسي اعضا
نام:
رمز عبور:


عضو جديد




 

نظر بدهيد! 

نسخه چاپ

 ارسال براي ديگران

 بازگشت




تاريخ درج: 30/11/86


طراحان بزرگ فرش مشهد از دیدگاه شیرین صور اسرافیل



۸۶/۱۱/۳۰ - کارپتور
    دفتر نمایندگی سایت اطلاع رسانی فرش ایران در خراسان رضوی
    
    زماني كه در جست و جوي طراحان امروز فرش خراسان به ويژه مشهد برآمديم نتايج حاصله تاسف انگيز بود. بنابه اظهار بيشتر دست اندركاران فرش كه خود تا حدودي شاهد آن بوديم امروز از فرشهاي زيبا و پركار و طرحهاي ظريف و پيچان اسليمي با گلهاي شاه عباسي سبك عمواوغلي جز فرشهاي درشت باف و عاري از ابتكار با طرحهايي مكرر شده از نقوش كاشان و اصفهان در كارگاههايي كه متاسفانه از آسيبهاي ناشي از بي دقتي در بافت در امان نمانده اند نمونه‌اي در مشهد ديده نمي‌شود. البته بايد گفت كه در خراسان از آن تنوع طرح و رنگبندي كه في المثل در استان كرمان ديده مي‌شود نمي توان سراغ گرفت.
    
    با اين وصف با همين تعداد محدود طرح مشهد داراي كارگاههاي معتبر توليد قالي بوده است كه در آنها توليد كنندگان صاحب نامي نظير مخملباف،‌ صابر ، عمواوغلي و سازمانهاي دولتي مشغول بوده اند. البته نبايد فراموش كرد كه كمبود طرحهاي مشهد را فراواني و تنوع بي نظير طرحهاي ايلياتي استان خراسان جبران مي كند.
    
    يكي از آخرين بازماندگان از نسل طراحان و نقشگران فرشهاي قديمي عبدالحميد صنعت نگار كه عمده ترين طرحهايش به وسيله حاج محمد اوغلي و پسران او محمد و عليخان عمواوغلي بافته شده اند.
    
    عبدالحميد صنعت نگار پيرمردي ۸۰ ساله با دستهاي لرزان است كه نور و روشنايي چشمان خود را در درخشش رنگها و طرحهاي ظريف و پركار نقشه‌هاي فرش بازنهاده است مانند بسياري از هنرمندان متواضع و گمنام قديمي نه اثر قابل ذكري از كارهايش را نزد خود دارد و نه مي توانيم عكس و يا نام وي را حداقل در قاليبافي مشهد پي بگيريم با سماجت و پافشاري اعتمادش را جلب مي‌كنيم با تاسف مي‌گويد : كاش شما ۱۵ يا ۲۰ سال زودتر به اين فكر افتاده بوديد و اي كاش كه ما ۵۰ سال پيش از اين همتي مي كرديم كه ياد و آثار اين هنرمندان را در جايي ثبت كنيم.
    
    عبدالحميد صنعت نگار در شرح احوال خود مي‌گويد : در سال ۱۲۸۷ در كرمان متولد شده و در سن ۱۲ سالگي پس از انتقال به مشهد همراه پدرش به طرح و نقشه كشي قالي مشغول شده است. از آنجا كه در اين امر عشق و علاقه داشته است با مطالعه و كار مداوم به مرحله‌اي از اسنادي مي‌رسد كه خود شخصاً به تهيه نقشه مي‌پردازد . كارهاي اوليه پدرش و سپس كارهاي خود را براي قاليبافان مشهور آن زمان عمواوغلي و مخملباف و صابر كه براي كمپاني شرق فرش تهيه مي‌كردند مي فرستند.
    
    وي اولين نقشه‌هاي خود را روي كاغذهايي رسم مي كرد كه آنها را با خط كش به صورت جدول (اليجه) در مي‌آورده است. (كاغذهاي امروزي با رجشمارهاي مختلف نبوده است) در سال ۱۳۱۰ در برنامه‌اي كه براي تزئين كاخهاي سلطنتي با قاليهاي ايراني پيش بيني شده بود تعدادي فرش به كارگاههاي عمواوغلي سفارش داده شده كه طرح غالب آن فرشها به وسيله عبدالحميد صنعت نگار ريخته شده بود.
    
    اين فرشها در اندازه‌هاي بزرگ ۱۰*۱۴ متر با نقشه‌هاي شيخ صفي و افشان و اسليمي و لچك ترنج جهت كاخ مرمر و تالار آينه مجلس بافته شده بودند اين فرشها عموماً ۱۰۰ مقاط بودند و اكنون نيز وجود دارند.
    
    (مقاط : مقاطعه: عبارت است از ۱۲۰۰۰ گره كه معمولاً واحد محاسبه ظرافت فرش و همچنين مبناي پرداخت دستمزد در خراسان است فرشهاي مذكور تقريباً ۸۰ گره در ۵/۶ س م (گره زرعي) هستند)
    
    طرحهاي اوليه اين فرشها معمولاً توسط طراحان مناطق مختلف نظير اصفهان و كاشان و مشهد تهيه مي‌شد و پس از ارسال به تهران و تصويب جهت باعث به مراكز فوق باز مي‌گشت تعدادي از اين قاليها توسط عمواوغلي بافته شد.
    
    متاسفانه همان طور كه ذكر شد سابقه مشخصي از كارهاي اين هنرمند و راهيابي به سبك خاص او در دست نبوده ولي اگر به دو نمونه فرش عمواوغلي به عنوان طرحهاي اين هنرمند و يك اتود منحصر به فرد كه احتمالاً از نمونه‌هاي ارسالي جهت اظهار نظر به تهران است توجه كنيم، مي‌توانيم به ظرافت و دقتي كه در طرح و تركيب و رنگ آميزي به كار رفته است پي ببريم.
    
    مجموعه طرح در واقع مينياتور زيبا و حيرت انگيزي است كه دانه‌هاي گل و برگ به سان نگينهاي رنگين جواهر در سراسر نقشه پراكنده شده‌اند و انسان از دقت و انديشه و زماني كه بري طرح نقشه مذكور و سپس انتقال آن روي قطع بزرگ تر براي بافت و خط و نقطه و رنگ آميزي آن صرف شده به شگفتي مي‌آيد. دريغ و افسوس بر قاليبافي شدند كه از بافت فرشهايي با اين زيبايي و ظرافت دست كشيده است. صنعت نگار به خاطر وسواس و اعتقاد، شخصاٌ بر صحت بافت طرحهايش نظارت مي‌كرد. از طرحهاي معروف اين هنرمند قالي معروف به كوزه كناني ، طرح شاخ شكسته و طرح معروف به تخت جمشيد است از آنچه هنرمند سالخورده مي گويد و آقاي ششكلاني توليد كننده قديمي و هنرمند فرش مشهد نيز تاييد مي‌كند در مي‌يابيم كه قاليبافي در اواخر قاجار و سالهاي اوليه تجديد حيات وضع بسيار بدي داشته چون فرش به طور كلي خريدار نداشته است. راه تجارت خارجي فرش ايران نيز منحصراً از طريق كمپانيهاي خارجي و كمپاني شرق بوده است. اين كمپانيها علي رغم آنكه در توسعه توليد فرش موثر بوده‌اند به وضع قاليبافان و ساير حرفه‌هاي وابسته آن چندان اهميت نمي‌داده‌اند.
    
    عبدالحميد صنعت نگار درباره عمواوغلي مي‌گويد او مرد ساده‌اي بود و به قاليبافي عشقي سرشار داشت چندان نيز دولتمند نبوده است به طور كلي بافندگان رنگرزها و طراحان و حتي توليدكنندگان در نهايت تنگدستي بوده اند به نحوي كه به جاي مزد به كارگران نان و يا آذوقه پرداخت مي‌شد. نتيجه آن كه سود اصلي فقط در جيب كمپانيهاي خارجي مي رفت كه نخ و رنگ و مواد اوليه را در اختيار توليدكنندگان قرار مي‌داد. غالب اوقات نيز نقشه‌هاي دلخواه خود از جمله نقشه‌هاي درشت بافت و خشن را ديكته مي كرده است با جمع شدن بساط كمپاني خارجي و بهبود نسبي وضع اقتصادي توليد فرش افزايش پيدا مي‌كند و كيفيت آن نيز بهبود مي يابد. در اين زمان است كه اوج توانائيهاي صنعت نگار به دست برادران عمواوغلي بر روي تعدادي از زيباترين فرشهاي ايراني شكل مي گيرد متاسفانه از فرزندان اين هنرمند علي رغم داشتن استعداد نسبي هيچ يك به كار طراحي فرش وارد نشده‌اند.
    
    به ديدار طراح ديگري از نسل جديدتر مي‌رويم بايد گفت كه آنچه ما در اينجا به عنوان طراحي و طراحان فرش خراسان مي‌آوريم نه نمايانگر چهره واقعي طراحي و طراحان فرش خراسان مي‌اوريم نه نمايانگر چهره واقعي طراحي فرش در اين استان بزرگ است و نه آنكه دلالت بر روشي منسجم و يكنواخت در ردگيري و شناخت طراحان بزرگ فرش دارد. ذكر نام دو هنرمند از دو دوره مختلف احتمالاً با سبك كار متفاوت فقط به مفهوم شروع كاري دشوار در اثبات يك مطلب و آن نشان دادن ارزشهاي واقعي ابعاد مختلف حرفه‌اي مثل فرش است بايد در نظر داشت كه در جست و جوي طرحهاي اصيل و طراحان فرش عمدتاً مشكلات زير راداشته‌ايم .
    
    ۱- عدم دسترسي به نام و يا سابقه‌اي از كليه هنرمندان شاغل در اين حرفه
    ۲- به فرض دسترسي محدود به برخي از هنرمندان به دليل شكل توليد فرش در ايران هيچ يك از آنان نمونه و يا شاهد تعيين كننده‌اي از كارهاي گذشته خود جهت عرضه در اختيار نداشتند.
    ۳- هدف از اين كار علاوه بر معرفي هنرمندان شناخته شده قسمتي نيز مربوط به نفس اين هنر است. كساني كه در اين حرفه در وضعيت حاضر فعاليت دارند اعم از انكه كارشان جنبه هنري صرف و خلاقيت داشته باشد ويا فقط كپي كاري و كارهاي سفارشي انجام دهند در خدمت هنري اند كه بسيار رو به نابودي است. ذكر چگونگي نام هنرمنداني كه در دسترس هستند و احتمالاً توجه به كارگاههاي انها جهت نماياندن ارزش كار و اهميت اين حرفه و جلب توجه علاقه مندان و حمايتهاي مسئولين ضروري است.
    ۴- مسلم است اهميت كار طراحان و وابستگان حرفه قاليبافي در مراكزي كه فرش آنها داراي رونق و ارزش اقتصادي است از ارزش بالاتري برخوردار است و شناسايي و پي گيري آنها آسان تر است. اين مسئله را در شهرستانهاي ديگر مثل اصفهان و تبريز به سهولت مي توان احساس كرد. در مشهد دست ما از اين نظر بسيار بسته بود.
    
    هنرمند ديگري كه در مشهد مشغول كار است، فخرالواعظين مهدوي است كه در سال ۱۳۱۰ در كرمان و در خانواده‌اي هنرمند به دنيا آمد پدرش شيخ عبدالكريم فخرالواعظين مهدوي كرماني ست كه از طراحان و نقاشان فرش در كرمان بوده ست. از زبان محمدحسين مهدوي مي شنويم :
    پس از دوران كودكي و طي دوره دبيرستان هنر نقاشي را در مكتب پدرم آموختم پس از فوت پدرم نزد استاداني به نام آقايان فدايي، موسوي خيامي ، احمد علي شبستري به آموزش پرداختم چندي نيز در خدمت اساتيد نقشه فرش در كرمان و آقاي محمدعلي كاشاني به كار مشغول شدم. سپس در مشهد در شركت سهامي فرش ايران و پس از چندي در شركت فرش آستان قدس رضوي مشغول كار شدم. در آن زمان طراحان ديگري در مشهد مشغول كار بودند كه نامهاي برخي از انها عبارت است از رضايي ، صنعت نگار ، زرين كلك، طرحچي و برادران اين جانب كه كليه طرحهاي مربوط به فرشهاي مشهد توسط اين افراد انجام مي شد. اين جانب مدت چهل سال است كه در اين جرفه مشغول فعاليت هستم و اعتقاد دارم در توليد فرش بار هنري عمدتاً بر دوش طراح و بافنده است، بدون اين كه نامي از هيچ يك در ميان باشد اين دو بيت شعر مصداق واقعي اين احوال است.
    
    مثل مردم هنرمند به شمعي ماند
    كه شب و روز براي دگران مي سوزند
    بزم عالم شده روشن زهنرمند ،‌ولي
    در چراغ تن او روغن جان مي سوزد.
    
    مهدوي مي افزايد: نقاش و طراح وقتي خوشحال و موفق است كه هنر او به نام خودش باقي بماند و كسي ديگر به عنوان كپيه كاري و تقليد از هنر او استفاده نامشروع نكند. اميدوارم مسائل فوق حمل بر آن نشود كه مخالف كار و پيشرفت ديگران باشم. وليكن انتظار دارم از آقاياني كه مي خواهند اين حرفه را پيشه خود قرار دهند قبلاً نزد استادان فن دوران كاراموزي خود را كامل كرده و از افكار و تجربه هنري استادان استفاده كنند و سپس مشغول كار شوند محمد حسين مهدوي در سال ۱۳۳۵ با شركت فرش همكاري داشت و براي عمواوغلي ، صابر، مخملباف و حاجي فكور كار كرده است.
    
    تخصص او در طرحهاي لچك ترنج و گل و بوته و طرحهاي سنتي است او در كار خود بدعت و تازگي دارد. يك نمونه از طرج لچك ترنج شاه عباسي او به اندازه ۸*۵ در آستان قدس بافته شده است. از شاگردان او بهبودي، ‌بحريني و شالچي مشغول كارند. فرزندان وي حميدرضا، شهرام و شاهرخ به تشويق پدر دنبال كار او را گرفته اند و تحت نظر وي به نقشه كشي فرش اشتغال دارند. در كارگاههاي آقاي مهدوي با همكار او سيد محسن صانعي كاشان يكي از پسران سيد رضا صانعي هنرمند برجسته نقشه فرش كاشان آشنا شديم . وي متولد۱۳۰۰ در شهر كاشان است از سن ۱۵ سالگي نزد پدر به آموزش نقشه كشي فرش پرداخت وي سپس به استخدام فرهنگ درآمد و به مشهد منتقل شد او از سال ۱۳۳۷ با محمدحسين مهدوي همكاري دارد.
    
    علي اكبر طرحچي را دورادور دانستيم كه احتمالاً متولد ۱۲۸۶ و فرزند ميرزاعباس طرحچي معروف به نگارنده است. پدر بزرگش حاج ميرزا محمد طرحچي نيز در كار نقش قالي بود و براي كارگاههاي بزرگ فرش نقاشي مي كرده.
    
    با كمك احمد بزمي توليد كننده كه خود قبلاً كارگر بافنده بوده و اكنون وارث كارگاههاي صابر توليد كننده قديمي و سرشناس فرش در مشهد است و همچنين ابراهيم قنوتي سركارگر قاليباف مشهدي به تعدادي كارگاه فرش راه يافتيم به طور كلي آنچه در استان خراسان بدان برخورديم و مورد تاييد همگان نيز بود مسئله كمبود طراح و طرح در مشهد است به طوري كه توليدكنندگان قادر به تامين طرح براي ادامه كار و يا افزايش و يا بهبود توليدات خود نيستند. گذشته از آن از ميزان توليد فرشهاي مرغوب و سالم به علت سرايت بيماري مخرب بي گره بافي و جفتي بافي روز به روز كاسته مي شود توليدكنندگان اگر خود ار اين امر مشاركت نداشته و دلسوز فرش مشهدي باشند ضمن توجيه كارگران خود بايد به سرنوشت اسف بار فرش كرمان و يا همدان و اردبيل كه به دليل رواج به گره بافي و جفتي بافي بازارهاي خود را به همراه رفاه و آسايش و شهرت به طور كلي كامل از دست داده اند بيانديشند قاليبافان نيز بايد بدانند كه اگر امروز بتوانند با زدن از رج و پود و بي گره بافي درآمد فرضي بيشتري (چون تا انجا كه بنده نگارنده مشاهده كردم غالب اين زحمتكشان حتي حقوق مكفي نيز دريافت نمي كنند) داشته باشند ۵ يا ۱۰ سال ديگر با از بين رفتن ارزش اقتصادي فرش مشهد به كلي درامد خود را از دست خواهند داد. همچنين بايد با تاسف ذكري داشته باشيم از اشتغال بيش از حد كودكان زير ۱۲ سال كه طبق قانون كار ممنوع است. اين كودكان بدون استفاده از مزاياي بهداشت و تحصيل وغيره در اين كارگاهها كار مي كنند
    
    اندوه ما را در برخورد با اين وضع تا حدودي مشاهده كارگاههاي فرش آستان قدس رضوي در منطقه‌اي به فاصله تقريباً ۲۵ كيلومتري مشهد تخفيف داد. در اين مجتمع ،در حال حاضر ۷۲ دستگاه مشغول به كارند و تا مرز ۱۰۰ دستگاه نيز افزايش پيش بيني مي شود. استفاده از سالنهاي وسيع و وضعيت مناسب كاري و استفاده از مزاياي قانون كار و وضعيت منظم توليد را زير نظارت استادكار لايقي بنام محمد مشتاقي مشاهده كرديم.
    
    بنا به اظهار مسئولين اين مركز، از هر گونه تقلب و بي گره بافي در اين كارگاهها جلوگيري مي شود. از انجا كه مراجعه به اين مركز جهت اطلاع از مركز طراحي اين مجتمع بود. اين چند كلام جهت تاييد و آرزوي توفيق و گسترش چنين مراكزي ذكر شد. در مجتمع فرشبافي آستان قدس در محل بسيار وسيع و آراسته با گل و باغچه ، احمد بهبودي مسئول طراحي فرش در قسمت طراحي است وي متولد ۱۳۲۴ است و نزد برادران مهدوي (محمد حسين، علي اصغر، مرتضي) تعليم ديده است. وي از كودكي به اين كار علاقه داشته و از سن ۱۴ سالگي رسماً قلم نقشه كشي به دست گرفته است طرح غالب فرشهايي كه در كارگاه آستان قدس بافته مي شود با اين هنرمند است فقط اميد است كه با استفاده از امكانات مساعد اين مركز جهت بدعت و تازگي بيشتر طرحها و همچنين استفاده از طرحهاي پركار وقديمي مشهد وافزايش رجشمار فرشهاي توليدي تلاش بيشتري بشود. احمد بهبودي مدت سه سال است كه با كارگاههاي آستان قدس همكاري دارد و قبلاً نيز در كارگاههاي صابر تاجر بزرگ فرشهاي خراسان كاركرده است.
    
    همكاران ديگر ايشان در اين مركز عبارتند از : عليرضا مهدوي (پسر علي اصغر مهدوي نقاش كه فوت كرده است و مدت ۱۸ سال است به اين كار مشغول است. عباس برزگر كه مدت ۱۲ سال است به كار نقاشي اشتغال دارد ، همچنين اصغر غيوري (پسر آقاي غيوري مديرعامل شركت فرش آستان قدس) كه مدت يك سال در اين كار همراهي مي كند با حسن نيتي كه احساس شد با امكانات بي نظيري كه در اين مركز وجود دارد اميد است روزي اين مركز به ويژه قسمت طراحي آن مركز آموزش صدها جوان علاقه‌مند به طراحي و نقش فرش بشود در شركت فرش مشهد نيز برخوردار از كمكهاي دلسوزانه عبدالحسين اخوان ملايري رئيس شركت فرش در قسمت طراحي با آقاي محمدحسين شهيدي نژاد ديدار كرديم وي متولد سال ۱۲۹۸ در كرمان است. در سال ۳۱۵ به هنگام تاسيس شركت فرش كرمان نيز دست عليرضا مايل طراح كرماني كار كرده و سپس در سال ۱۳۴۱ به تهران و در سال ۱۳۴۳ به مشهد منتقل شده است از آن تاريخ وي در قسمت طراحي شركت فرش مشغول كار است. سبك كار وي طراحي سنتي است با وجود لايه و نگراني مسئولين شركت از كمبود نقشه و طراح فرش، وي حوصله و علاقه اي به آموزش شاگرداني جديد ندارد. البته اين مسئله خاص اين هنرمند نيست ولي متاسفانه اين مشكل را در بسياري مراكز مشاهده كرديم. در صورت بازنشسته شدن و يا از بين رفتن بسياري از اين هنرمندان كسي ادامه دهنده راه آنان نيست.
    
    در مشهد از نقاشان ديگري نظير محمد شالبافان، حاج اسماعيل ايراني اصغر زورمند محمدحسيني (معروف به سيدمحمد) نام برده مي شود. بر روي تابلوهاي كارگاهاي مشهد غالباً رسم و كپي نقشه هاي كاشان و نائين ذكر شده است كه پي نگرفتيم .در مشهد از كمكهاي افرادي نظير آقايان دكتر رجيمي (دو برادر و حاج آقا ششكلاني (توليدكننده) و آقاي بركچي (كه توفيق آن نداشتيم از مجموعه بي نظير فرشهايشان استفاده كنيم ) و برادران احديان برخوردار شديم. 


  همچنين در اين باره بخوانيد:
  دوره آموزشي آشنايي با کشورهاي مختلف براي راهنمايان تور برگزار مي شود 
  ايران راهنماي تور استاندارد ندارد  


 
  پيشخوان
  مراکز آموزشی
  مرکز تحقيقات فرش دستباف ايران
  تورهای آموزشی گردشگری فرش دستباف Persian Carpet Educational Tours
  بانك جامع اطلاعات نان و گندم ايران
  پژوهشکده هنرهای سنتی سازمان میراث فرهنگی
  همایش گنجینه های از یاد رفته هنر ایران
    کليه حقوق متعلق به سايت اطلاع رساني فرش ايران است
نقل مطالب به هر شکل تنها با ذکر عنوان و نشاني سايت مجاز است
CARPETOUR.COM   2000-2009 All Rights Reserved.